Белае полымя

Прысвячаецца Міколу Садавому

Ужо трэці дзень панствавала над тундрай вялікая багіня поўначы — Завея. Трэці дзень, бавячыся, яна перасыпала з месца на месца снегавыя дзюны, раздзьмухвала на іх равучае белае полымя і скакала ў ягоных языках шалёны і аднастайны танец.

І чалавек трэці дзень ляжаў у палатцы, занесенай снегам, і напалову спаў, напалову не спаў. У нейкі з гэтых дзён, 1 лютага 19ЗЗ года, яму споўнілася трыццаць год, але ён не ведаў, калі быў гэты дзень: сёння, учора ці пазаўчора. Ён не ведаў нават, дзень знадворку ці ноч. Прабіваючы часам снег, ён ведаў толькі, што завея не скончылася, — вось і ўсё.

I ў цемры перад яго пасівералым тварам, які адзін толькі не быў прыкрыты спальным мяшком, праносіліся стракатыя прывіды.

Уяўляўся яму родны дом на беразе Нёмна, бусліныя шапкі ў шатах векавых дубоў, струменьчык малінавага варэння, што паузе з лыжачкі. Да болю часам хацелася туды, на залатыя лугі Заходняй Беларусі, якая зараз звалася шыпячым і брыдкім словам «крэсы».

Часам, калі ён драмаў, прывіды ставалі іншыя: вадакачкі, гудкі загнаных цягнікоў, стрэлы ў натоўп, раздзёртыя крыкам ірты:

— Хлеба! Волі! Мовы! Хлеба! Хлеба!

Матрос, што раздзірае цяльняшку на грудзях, роўная рысь каня, сцяг з кулаком, які перадаў яму, пятнаццацігадоваму камандзіру эскадрона, адзін з кіраўнікоў Венскага паўстання.

А потым боль паражэння і адступленне з роднай зямлі, якая на доўгія-доўгія гады застанецца чужой рабыняй, мачыхай яму, Андрэю Падкове.

І вечныя пошукі цяжкага, каб забыць пра гэта. І нарэшце Крайняя Поўнач і Белае Полымя, што палае над занесенай палаткай.

Чаго так цягне туды, над зялёныя гіганцкія дрэвы? Так, ён, напэўна, проста стаміўся. Служба вялікаму гаспадару, імя якога Народная Асвета, вечная гульня з Белым Полымем, подыхі, якія замярзаюць, вылятаючы з рота, шоргаюць і завуцца тут «зорным шэптам», бо у мёртвай цішыні толькі зоры мільгаюць, толькі яны здатныя нараджаць гукі.

Зямля, большая за Францыю, горы, тундры, вулканы, камяністыя астравы. Некалькі год катаржнай працы: вывучэнне карацкай, эскімоскай, ламуцкай, алеуцкай моў. Пераклад на гэтыя мовы падручнікаў, стварэнне школ.

Ён яшчэ застаў тут гандляроў, якія нажывалі тысячы працэнтаў прыбытку, ураўнаважваючы на вясах вінчэстэр сабалінымі футрамі. I ў яго стралялі за барацьбу супраць гэтага.

Ён яшчэ бачыў тут папоў, якія раз у тры гады, везучы на нартах некалькі пудоў свечак, віно і прасвіры, ехалі з гэтай Божай благадаццю адпяваць памёрлых, хрысціць народжаных і вянчаць жанатых. Яны вярталіся з нартамі, поўнымі пушніны, спаўна, па таксе,

атрымаўшы за благадаць. І яго праклялі у царкве, бо ён не даваў гэтага рабіць.

Наледзі, наледзі, наледзі. Збітыя да крыві ногі сабак, цынга, смарагдавыя і малінавыя стрэлы паўночнага ззяння, страшны голад на Анадыры. Бязлітасна-халоднае святло месяца ў палярнай начы.

ЁН звык спадзявацца толькі на ўласную волю і рукі ды яшчэ на нешматлікіх сяброў: настаўнікаў, якія адкрывалі эскімоскія школы у зямлянках, крытых дзёрнам, дактароў, якія спынялі выміранне паўночнага народа, на семдзесят працэнтаў хворага трахомай, на сорак працэнтаў — спадчыннай ганарэяй.

Ніхто не скардзіўся. Вялікія народы, якія давялі тэты люд да такога, павінны былі плаціць доўг, вярнуць людзям веру у справядлівасць і чалавечнасць.

І выміранне спынілі. Застаўся адзін, апошні біч: дзевяноста дзевяць непісьменных з сотні.

Бязмежны край, станоўі ў дзесятак хат на сотні кіламетраў адно ад другога, беднасць, якая не дазваляла ўзяць у інтэрнаты ўсіх дзяцей, карлікавыя школы, настаўнікі, якія не разумелі мовы дзяцей, і дзеці, якія не разумелі мовы настаўнікаў.

Трашчаў чэрап ад думак, балелі рукі ад працы, балеў каршэнь ад намаганняў з Хабараўска.

І гэта яшчэ не было самым цяжкім. Чукчы і каракі з аленямі качавалі па ўсёй «Францыі», тыя чукчы і каракі, што, бадай, больш за ўсіх людзей на зямлі любяць сваіх дзяцей: ніколі не б’юць іх, не лаюць, размаўляюць з імі, як з дарослымі. Яны, споўненыя любові да дзяцей, ніколі б не аддалі сыноў і дачок у інтэрнат. Кожны трэці чалавек — дзіцёнак школьнага ўзросту. Што рабіць з імі?

І ён знайшоў выхад: качавыя школы.

Хай школа ідзе за чародамі ў некалькі тысяч аленяў, хай яна спыняецца, калі спыняюцца і ставяць юрты пастухі, хай ідзе далей, калі алені з’ядуць ягель.

Святла чакаць нельга, як хлеба, як волі.

І вось таму ён, Андрэй Падкова, загадчык аблана, ляжаў тут у задыханай вільготнай палатцы, еў вяленае мяса і баяўся выпіць глыток спірту, каб не заснуць мацней, чым трэба. О Маці-Завея, маці-Завея, Белае Полымя, якое рвецца з узвышшаў у каламутнае неба!

Якая свінцовая, якая чыгунная стома! Ад яе перадчасна сівеюць скроні і твар, выдублены марозам, стае чырвоным, як сасновая кара. Здзіўляцца нечаму. За спіною пяць тысяч кіламетраў, наперадзе яшчэ тры. I ўсё гэта за тры месяцы.

Колькі давялося практыкавацца, каб стаць добрым каюрам, каб не браць лішняга са сціплых дзяржаўных сродкаў. Асабіста для сябе, каб не залежаць ад другіх у часе, купіў ён запрэжку санак, пераабсталяваў нарты.

Стома!

Пяты год Андрэй адзін выязджаў у свой шлях па школах вобласці. Выязджаў звычайна 15 — 20 лістапада і вяртаўся ў першых чыслах мая. У гэты год ён быў павінен, хоць ніхто не загадваў гэтага, праехаць па ўсіх школах заходняга ўзбярэжжа, перасячы бязлюдную ўсходнюю тундру, праехаць па школах на ўзбярэжжы Ледавітага акіяна да Чукоткі, потым наведаць эскімоскія і чукоцкія школы, спусціўшыся да Анадыра.

І толькі там чакаў першы адпачынак: плаванне на караблі ў Петрапаўлаўск.

Пакінуўшы ў апошніх чыслах студзеня апошнюю сялібу Гіжыгінскага раёна, падгатаваўшы сябе і сабак, папоўніўшы запасы, Андрэй паглыбіўся ва Ўсходнюю тундру, у якой можна блукаць тыднямі і не сустрэць людзей.

Тэрміны былі сціслымі, шлях вялікім, але трывалыя і непераборлівый сабакі былі здаровымі, і Падкова ведаў, што не загіне у снягах.

Першыя дні былі добрымі, і ён рабіў па сто — сто дваццаць кіламетраў у суткі, зусім як звыклыя мясцовыя людзі. Ён ведаў, што і яны не вельмі любяць такіх далёкіх шляхоў, і ганарыўся, што ён ідзе тут сам, адзін.

Але потым прыйшла яна, Завея. З ціхім звонам паімчала тундраю замець, выпусціла з шырокага рукава мільёны белых пчол.

— Вымаражу! Задушу! Пу-у-ста зраблю-у-у!

І вось ён трэція суткі ляжаў тут, пад снегам, як пясец. Думкі ад безрабоцця лезлі у галаву дурныя, слабыя, нікчэмныя: пра чмяліны мёд, пра верасы пад

залатымі соснамі на Нёмне, куды зараз усё адно не было дарогі. Плюнуць на ўсё, паехаць туды, дзе зялёныя дрэвы.

З гора ён заснуў, а калі прачнуўся і паварушыў харэем белую па душку над галавою — Завея знікла і было сонца.

Ледзь выдраўшыся са снежнай магілы, ён, не трацячы марна час, уклаў і ўвязаў паклажу на нартах і пачаў шныпарыць па гурбах, шукаючы сабак. Іх выдавалі дзіркі, вакол якіх блішчэлі крышталікі лёду і курыўся пар.

Важак, цудоўная камчацкая лайка па мянушцы Джэк, шыракагруды, жаўтавата-рабы па беламу фону, выдраўся першым і пачаў будзіць астатніх: пароцца да іх і хапаць зубамі за розныя далікатныя часткі цела.

Нагадаваўшы сабак юколай і прасачыўшы, каб хтосьці з іх, праглынуўшы сваю порцыю, не адабраў рыбы ў суседа, Андрэй запрог іх і рушыў у дарогу.

Нізкае-нізкае сонца вісела над раўнінай. Роўным белым пакроем рассцілаліся вакол снягі, і не было вакол ніякай расліннасці, ніводнага арыенціра. Падкова ведаў, што тут ён толькі выпадкова можа натрапіць на людзей, што адзінае патрэбнае яму — не збіцца з напрамку. Таму ён ехаў па карце і трымаў напрамак па компасу.

Яшчэ да Завеі — Андрэй памятаў гэта — не відаць было птушак, не плямілі снег сляды звяроў. І гэта азначала, што паблізу няма жытла чалавечага і няма ракі. Жыццё зімою цягнецца туды, дзе можна хоць штосьці ўварваць з рук чалавека або мачыхі-прыроды.

Злева павінен быць адзін з прытокаў Калымы, але гэта вельмі далека: тры дні дарогі.

А пакуль снег ляжыць у туманным марыве, зліваецца з гарызонтам і страта гарызонту стварае нейкае дзіўнае адчуванне, адчуванне руху ў прасторы. Толькі праз каляровае шкло акуляраў бачыш ледзьве ўлоўную лінію небасхілу.

Ветру няма за што было затрымацца, каб быць чутным, і таму вакол стаяла непарушная цішыня, вялікае маўчанне снягоў.

Андрэй размаўляў з сабакамі, і тыя слухалі яго і не звярталі ўвагі. Толькі пачуўшы знаёмую мянушку, азіраліся на імгненне.

— Г’ё, Джэк! Г’ё, Сняжок! Ты што ж гэта лайдачыш, на важака не глядзіш, сабачая твая душа?! Чакай, дабяромся да эскімосаў — Джэку дам сушанай ікры, а ты так і будзеш сядзець на юколе.

Сняжок пачынае хутчэй варушыць пушыстымі, бы ў валенках, лапамі. Усё наладжана, сабакі бягуць дружна, у вокамгненне слухаюцца каманды. Сівуч, як заўжды, цягне за траіх, Воўк імкнецца ўхапіць пярэдняга за лапу — жартачкі знайшоў.

Прыгнятае мёртвая ціша, а пачнеш спяваць, — голас нейкі глухі, застаецца тут, поруч, не адыходзячы ані на крок: тундра не дае рэзанансу.

Было дзве гадзіны дня, і Андрэй ведаў, што хутка пачне змяркацца. Трэба было яшчэ гадзін дзве ехаць у цемры, а потым ставаць на начлег.

Калі першыя сінія адценні ляглі на снег, ён заўважыў, што сабакі сталі неспакойныя. Вушы у іх насцярожваліся, і было ясна, што яны нешта чуюць. І раптам, зусім нечакана, перадавы пёс, Джэк, забрахаў і рвануў нарты ўбок. За ім з ярасным, захлынаючымся брэхам паімчалі астатнія сабакі. Падкова зразумеў, што хоць напрамак зусім другі, але нюх ніколі не падманвае сабак: паблізу жыллё або звер.

І ён пусціў сабак. Ен ведаў, што ўзімку буйных і страшных звяроў у тундры няма. Заяц, лісіца, гарнастай, расамаха — гэта было бадай што ўсё.

Праз некалькі хвілін з ледзь прыкметнага ўзгорка Падкова пабачыў у кіламетры ад сябе гіганцкую стракатую пляму: вялізны табун аленяў.

Сабакі цягнулі да яго, цягнулі з узбрэхам, з задыханнем, з ярасным віскам. Гэтыя страшныя звяры, ездавыя камчацкія лайкі, нашчадкі вялікага ваўчынага племя, бязлітасныя, як ваўкі і перавышаючы ваўкоў сілай, — пры сустрэчы з будзь-якім зверам шалеюць. Усё адно, хатні гэта звер ці дзікі. І забіваюць яны гэтага звера трапным ваўчыным кідком на карак і паступовым перахватам да шыі. Некалькі год таму ездавыя сабакі Падковы, якіх ён не мог стрымаць, у некалькі хвілін расправіліся з тройкай аленяў. Чукча-пастух прыбег з вартавымі сабакамі запозна і нават не лаяўся, толькі сказаў сумна:

— Э-эх, бачка. Вялікі начальнік, а сабак, прыяцель, трымаць не ўмееш. Дурны, аднак, як дзіцёнак.

Горш за ўсё было тэта спакойнае пахітванне галавою.

Цяпер Андрэй быў ужо спрактыкаваным каюрам і таму, даўшы сабакам магчымасць наблізіцца на палову кіламетра, спрытным рухам перакуліў нарту і сеў на яе.

Добра ўвязаныя пажыткі не маглі рассыпацца, і нарта ўсёй паверхняй забаранавала снег. Андрэй ведаў, што метраў праз 200 — 300 сабакі знясілеюць і з імі легка будзе справіцца.

І сапраўды, ён адолеў іх, калі зусім блізка закачаліся перад вачыма галінастыя рогі аленяў.

Два цёмныя цені беглі ад табуна: пастухі. Падкова, спыніўшы сабак, стаў перад

нартамі, прылашчыў сабак, і яны ляглі, супакоеныя.

Выявілася, што зусім недалёка стойбішча ў восем юртаў. Адзін з пастухоў падсеў да Андрэя, і праз трыццаць хвілін яны пад’ехалі да цёмных конусаў.

«Чукоцкае таварыства па супольнаму выпасванню аленяў, — прывычна адзначыў Падкова, — сем’яў каля сарака (у кожнай юрце некалькі „полагаў“), насельніцтва, пэўна, сотні паўтары. Значыць, і дзяцей шмат». Але дзяцей не было відаць. Толькі дарослыя, смуглявыя, вузкавокія твары. Яны балбаталі нешта, усміхаліся. Андрэй, дрэнна яшчэ ведаючы чукоцкую мову (астатнія ведаў добра), разабраў толькі:

— Прыяцель! Чай піць…

Высокі чукча, які сяк-так ведаў па-руску, даведаўся ў Падковы, хто ён і куды едзе, і аддаў загад жанчынам. Літаральна праз дзве хвіліны яны паставілі нарту каля юрты, распрэглі сабак і прывязалі іх да нартаў і да аццяжак юрты.

Гаспадары прыязна ўсміхаліся, запрашалі ў юрту. I Андрэй усміхаўся ім. З некаторага часу ён схільны быў думаць, што гэтыя жыхары бязлітасна-халоднай краіны — лепшыя людзі на зямлі. Гасцінныя, як беларусы і рускія, але, акрамя таго, шчырыя, як дзеці. ЁН ведаў, што ў іхніх мовах няма слоў для такіх паняццяў, як «крадзёж» або «хлусня». І сапраўды, яны ніколі не хлусілі і не кралі, здзіўляючыся да глыбіні душы, калі бачылі такое ў іншых.

Ён, заядлы вораг рэлігіі, здзіўляўся яшчэ і таму, што ў многіх з гэтых народаў, асабліва ў ітэльменаў, зусім няма 6агоў. Гэта быў першабытны, прыродны атэізм. І таму яны былі Андрэю як браты.

Трохі наводдаль ад правільнага круга юрт Андрэй пабачыў групу людзей, якія сядзелі проста на снягу. Поруч з імі стаяла высокая фігура у маліцы і кухлянцы з аленячых шкур.

— Гэта што такое, сябры?

Твар таго чукчы, які разумеў па-руску, расплыўся, вачэй стала не відаць.

— Скола, Андруса… Цаеваць трэба.

Андрэй не зразумеў. І толькі потым, у юрце, калі пытанні пасыпаліся на яго градам, зразумеў, што «скола» азначае «школа». Але якая школа, адкуль яна тут? А чукча толькі галавой хітаў:

— Настаўніца шыбка малады… харошы. З закуранага катла падалі пахнучы дымам, як вэнджаны, вельмі гарачы чай.

— Тоўсты чай, аднак, прыяцель… Добры.

«Тоўсты» чай быў зусім чорны, на чукоцкі смак: у нязвыклага чалавека сэрца спыніцца. Падкова з асалодаю піў яго, глядзеў у вогнішча, якое трапятала, асвятляючы полагі — завесы, за якімі жывуць асобныя сем’і.

І раптам шкура, якая замяняла дзверы, адхінулася, адкрыўшы вачам зорнае неба. Постаць, захутаная ў мяхі, наблізілася да вогнішча.

Андрэй пабачыў глыбокія шэрыя вочы, круглы тварык, ахутаны, як німбам, капюшонам з футра лісіцы. І быў гэты тварык пасівералы, суровы, але вельмі-вельмі знаёмы.

— Добры дзень, — пачуў ён мяккі, багаты адценнямі голас.

Праз хвіліну яна сядзела поруч з ім, і за ёю булькацела ў катлах вада, даносячы смачны пах аленяга мяса.

Калі катлы спустошылі і яна стамілася перакладаць Андрэю пытанні чукчаў, Падкова раптам спытаў:

— Дзесьці я вас бачыў.

— Дый я вас добра ведаю, Андрэй Пятровіч. І толькі тут прыпомніў Падкова адзіную іхнюю сустрэчу, якая адбылася тры гады таму. І з нечаканай радасцю ён крыкнуў:

— Антаніна Сяргееўна, Антося, зямлячка.

Бацюхны мае, як жа ж так? Хіба вы не паехалі тады ва Уэлен?

— Як бачыце, не. А хіба вам не перадаў Нікіфараў, што я ў качавой школе?

— Нічога не парадаваў. Вось расцяпа! А яшчэ загадчык райана… Ну як жа ж вы тут? Раскажьще.

— Ды, уласна кажучы, нічога асаблівага. Вы яшчэ спаць не хочаце?

— Ды не, я тры дні пад снегам адпачываў.

— Пад снегам які адпачынак. Спіце. Вось ваш полаг. Заутра пабачыце, як я тут працую.

Загадчык залез у полаг, дзе было цёпла, нават горача, лёг, але доўгі час не мог заснуць. Звінелі аб шкуры юрты сняжынкі, узнятыя лёгкай замеццю, хадзіў, хрумстаючы снегам, алень, і Андрэю было чуваць ля самай галавы яго гучнае — па марозу — дыханне.

— Дзяўчыну гэтую — а праўдзівей дзяўчынку, бо ёй тады было не больш як шаснаццаць год, — ён пабачыў у аблана тры гады таму. Маленькая, падобная на сімпатычную шэранькую курачку, яна толькі скончыла педвучылішча недзе на Беларусі, і занесла яе дарога у гэты жорсткі для слабага край. Ён і помніў яе толькі таму, што была зямлячка, аднекуль з-пад Мінска, ды яшчэ таму, што яна ў лёгкіх боціках, у пальтэчку, падбітым ветрам, так вось проста падумала ля карты дый махнула сюды. І не за грашыма, бо нават не ведала, колькі тут плоцяць. Ён тады яшчэ — грэшным чынам — пашкадаваў яе, спытаў, чаго яна залезла сюды, за тысячы вёрст ад мамы.

— Маці у мяне няма, палякі застрэлілі. Я ў дзіцячым доме была.

— А бацька дзе?

— Бацька загінуў над Бугам… Вы, дзядзька, накіруйце мяне туды, дзе цяжка… Мне з цяжкай працы трэба пачынаць, каб стаць добрай настаўніцай.

Андрэй тады пашкадаваў яе. Куды такому пісклёнку ехаць у тундру. Таму дамовіўся з заведуючым факторыі на Чукотцы і накіраваў Антосю да суседзяў. Усе ж там нейкая культура ёсць. А Нікіфараў — д’яблы б яго насілі — паспеў пераманіць да сябе і накіраваў у качавую школу.

«Ат, чорт! Калі мне, мужыку, тут плакаць хочацца, дык што пра яе казаць. Уцякла-такі дзяўчына ад культуры. Ну, тут ёй тундра паказала, што такое рамантычныя ўчынкі».

Падкова заварушыўся і спытаў дзяўчыну, якая ўсё яшчэ сядзела ля агню:

— Цяжка вам тут, Антося?

Яна павярнула да яго абветраны, з глыбокімі вачыма твар:

— Зараз добра. А раней часта плакала. I ўсё ж не ўцякала.

— Што ж, дрэнна вас тут сустрэлі?

— Жартуеце? Не, я тут зараз як у сваей сям’і. Член рода, сваячка ўсім, хоць і не па крыві. Баяцца, каб не кінула іх. Улетку — смешна нават — кветкі першыя прыносяць.

— Не хапала чаго, можа?

— Усяго не хапала і не хапае. Паперы няма, чарніл, алоўкаў, кніг няма. Вы бачылі сёння нас там, за стойбішчам? Гэта мы на снезе палачкамі пішам.

— Што ж тэта за дурасць? А начальства што думала? Загадчык ваш?

Яна пасуравела, рашуча адкінула з галавы капюшон, і зазалаціліся ў святле дагараючага вогнішча яе валасы.

— Не ведаю, што і чым ён думае. Калі прыехалі мы на параходзе, на пяты дзень, у райана нас добра сустрэлі. Там і «гаспадары» нас чакалі: старшыні вясковых і тубыльных саветаў, старшыні таварыстваў і арцелей. Мой старшыня ўжо тыдзень парахода чакаў… А кнігі і сшыткі везлі другім параходам, наступным. Ён павінен быў прыйсці з Уладзівастока праз тры дні. На гэтыя тры дні я аформіла ўсе справы, выдала даручэнне раённай ашчаднай касе, каб яна тут штомесячна за мяне грошы атрымлівала і клала на кніжку.

Уздыхнула:

— Вось ужо трэці год мне начысляюць. Мне тут нічога не патрэбна. Кормяць мяне тут, нашу тое, што і чукчы. Дый што б я тут купіла? Факторыі за тысячу кіламетраў. Цукерак бы, можа, купіла, я іх тры гады не ела ўжо.

Падкова прыгаломшаны прыўзняўся на локаць.

— Ну а хлеб? Цукар!

— Скуль іх прывязеш? Дый наогул трэба есці так, як людзі вакол, як гэтыя чукчы. Хлеба мы ніколі не ямо, часам толькі пячэм праснакі. Цукру яны наогул не ўжываюць. Як бы гэта я ела штосьці іншае, лепшае? Прызвычаілася. Здаровая, бачыце, моцная — ем многа мяса.

— А цынга?

— Летам сланік існуе, ягады. Узімку сырая страганіна. Мне спачатку сорамна было, што я слабейшая за іх. Няўжо, думаю, мы такія ужо спешчаныя? І выявілася, што мы не слабейшыя.

Падкове стала сорамна ледзь не да смерці, што ён там, у снегавой яміне, так расстагнаўся. Таму ён спытаў:

— Ну а далей?

— А далей выявілася, што на другім параходзе ёсць другая партыя настаўнікаў, ёсць урачы і нават заатэхнік, але дапаможнікаў зноў няма. Галавацяпы паршывыя! Забіць іх мала!

— Што ж вы рабілі, любая вы мая?

— А што было рабіць? Выдрала у райана адзін камплект падручнікаў, сотню сшыткаў, алоўкаў. Пер’яў не было. Нельга ж было чакаць наступнага парахода ўсю зіму. Ну і паехалі. На чацвёрты дзень даімчалі мяне у стойбішча, яно тады блізка качавала. Дзеткі цудоуныя, кругленькія такія, вузкавокія. І ніхто ані слова па-руску не разумее. Дарослыя таксама. Толькі адзін старшыня, Келькут, прыстойна гаворыць. Што рабіць? Хоць ты макам садзіся. Вось вам і методыка з педагогікай.

Андрэй зарагатаў так, што алень за сценкай юрты кінуўся прэч.

— Ну вось старшыня мне і кажа, што я, маўляў, буду гаварыць, ён будзе перакладаць. А дзеці хай слухаюць.

— Гэта ж не лезе ні у якую методыку, — паддражніў яе Падкова.

— А няхай методыка больш пра такія выпадкі думае. А то пералівае з пустога ў парожняе, пераконвае нас у неабходнасці правільнай пабудовы ўрока, быццам мы самі гэтага не ведаем… Перарабіла я ўвесь навучальны план: тры гадзіны у дзень працавала з перакладчыкам, а астатні час вывучала чукоцкую мову і праз паўгода яе вывучыла.

— Хутка вы.

— А што было яшчэ рабіць? Кіно няма, гулянак у скверы таксама. Дый мова даволі лёгкая. Слоўнік невялікі, граматыка простая. На ўрокі збіраліся акрамя дзяцей усе дарослыя. А калі я начала размаўляць не горш за чукчаў, — начала я вучыць іх чытаць і пісаць. Сшыткі вельмі хутка скончыліся, а мы тым часам адкачавалі ў самае сэрца тундры. Чакала, што падвязуць, і вось чаканне цягнецца два гады. Ні дапаможнікаў, ні інспектара. За тры гады вы першы. Як гэта вы мяне адшукалі?

— Сабакі дапамаглі, — неахвотна сказаў Падкова, — іначай, можа, і я вас не адшукаў бы.

Сэрца ў яго сціснулася ад жалю да гэтай шэранькай курачкі і ад захаплення перад ёю. Такое перанесці, такое вытрываць! І таму, каб яна не заўважыла яго вачэй, Падкова лёг тварам у шкуры і спытаў:

— Ну, вы зараз дабіліся свайго, вы сталі добрай настаўніцай, напэўна. Калі ж вы рушыце на мацярык?

Яна ўзняла вочы ад вуголляў і са здзіўленнем глянула на яго:

— Куды?

— З Чукоткі — у цэнтр.

Яна, відаць, не зразумела яго, надумала, што ён лаецца за парушэнне методыкі. Таму сказала горача:

— Ды вы паглядзіце заутра — дзеці ў мяне не горш за другіх ведаюць усё. І не хачу я адсюль, не паеду.

Загадчык кашлянуў у руку:

— Вы што ж, назаўсёды хочаце тут застацца?

— А чаму не.

Андрэй усміхнуўся ў цемру, у якой ледзь чырванелі вуголлі ачага.

— і замуж вырашылі не выходзіць?

— Як гэта не выходзіць, — шчыра здзівілася яна.

— А за каго? Тут жа ж адны чукчы. Ён смяяўся ў цемры, але яна гэтага не заўважала і таму накінулася на яго:

— А яны што, не людзі? Яны лепшыя за многіх нашых. І хлопцы тут цудоўныя. На белага мядзведзя сам-насам выходзяць. Смелыя, рашучыя. Мне такія падабаюцца, я сама такая.

Яна не заўважыла нязручнасці сказанага, але Падкову гэта мілая дзявочая самаўпэўненасць і гордасць здаліся такімі прывабна-смешнымі, што ён весела

зарагатаў. Тады і яна зразумела, што гэта жарт.

— Кладзіцеся спаць, харошая вы мая. Заутра паглядзім, што вы тут зрабілі.

I Андрэй, накінуўшы маліцу, выйшаў з юрты.

Бясконцыя пад месячным сяйвам ляжалі снягі. Нехта вялізны бавіўся, пускаючы ў неба рознакаляровыя дзіды. Яны варушыліся, перакрыжоўваліся, успыхвалі амеціставым, пранізліва-блакітным і чырвоным, ператвараліся ў сляпую завеску з фестонамі, якая калыхалася паміж небам і зямлёй, і зноў распадаліся на асобныя стрэлы.

Сполахі разгараліся, беглі чаргаваннем цені і святла па юртах, па табуне аленяў, па нартах, ля якіх спалі сабакі.

Паўночнае ззянне залівала бясконцы халодны абшар.

Увесь кароткі наступны дзень прайшоў за працай. Падкова ўстаў яшчэ «ноччу», у дзевяць гадзін раніцы, і здзівіўся, калі пабачыў вучняў з Антанінай Сяргееўнай. У яе не было «ўрокаў», проста вучні цэлы дзень былі з настаўніцай. Пакуль было цёмна — вучні сядзелі ў адным з полагаў юрты, у якім настаўніца зрабіла небывалае святло: гарэла пяць каганцоў.

Вучняў было дваццаць чалавек, і ўсе яны з захапленнем слухалі пявучы голас, які распавядаў ім пра далёкія краіны, пра параходы, што перасякаюць акіяны, пра хуткія цягнікі. Седзячы поруч, Падкова слухаў (дзеці ўжо добра разумелі па-руску) і адкрываў нейкія новыя ўласцівасці даўно знаёмых рэчаў.

— Цягнік — гэта вялізная, уся з жалеза, як лязо гарпуна, нарта. Яна крытая. Рухаецца яна без сабак і аленяў. Замест іх працуе пара, тая пара, што падкідвае крышку на катле.

Падкова ўсміхаўся. І сапраўды, як было іначай растлумачыць гэтым дзецям Поўначы зусім невядомае, ніколі не бачанае. Ён уявіў, як запытае ў Наркамасвеце, ці можна так вучыцда: без сшыткаў, без мэблі, без пер’яў. І ён ведаў, што адказ будзе адзін: вучыцда нельга. І вучыць таксама немагчыма.

I ўсё ж гэтая маленькая жанчына змагла вучыцца і вучыць, нават па раскладу ўрокаў, зробленаму тры гады таму.

Стала святлець, і дзеці, падобныя на ведзьмедзянят у сваіх пушыстых кухлянках, высыпалі з юрты на снег, селі на падасланыя шкуркі. Белы незайманы снег ляжаў перад імі, і хутка на яго паверхні з’явіліся словы пад дыктоўку, сказы. Палачкі так і бегалі ў руках.

Другая група — дзеці былі падзелены на класы — развязвала заданы, умовы якіх прыдумалі самі. Дзіўна, але нават дурыкаў, звычайных для нашай школы, тут не было: маленькія грамадзяне рабілі вельмі важлівую і сур’ёзную справу.

— У аднаго пастуха З7 аленяў, у другога на 15 больш. Колькі аленяў у пастухоў?

Трохі старэйшыя складвалі заданы на рост табуна на працягу трох год, на перакачоўку. І трэба было бачыць, з якой сур’ёзнасцю і кемлівасцю гэта рабілася. Мозг, які спаў сотні год, зараз прачнуўся і, свежы, ясны, толькі няздатны яшчэ пакуль на абстракцыі, пачаў даганяць мозг другога, адукаванага чалавека.

Хутка з’явіўся дашкольны грамадзянін год чатырох з вузкімі, нібы асакой прарэзанымі, вочкамі і круглай мордачкай. Падкаціўся, як шарык, сеў на кукішкі, і вачам здзіўленага Падковы адкрыліся два маленькіх ружова-смаглявых паўшар’і.

— Ты што ж гэта робіш, круцель малы? — спытаў Андрэй.

Антося ўзяла грамадзяніна на рукі, і паўшар’і адразу схаваліся.

— Вы не здзіўляйцеся, — сказала яна сарамліва, — гэта ў нас тут звычай такі, рабіць дзецям разрэз у штоніках на гэтым самым месцы. Каб мог абыходзіцца без дарослых. Як прысядзе — так і ўсё вонкі. Іначай нельга, мароз.

Грамадзянін шчасліва ўсміхаўся і вазіў лапкай па шчоках настаўніцы.

А дзеці тым часам малявалі на снезе цягнік, падобны на вялізныя нарты, увянчаныя юртамі. Гэта было наіўна і бездапаможна, але была ў гэтых накідах цвёрдая рука будучых вялікіх разьбяроў па косці.

Алень падышоў з другога боку, і цёмныя, добрыя, бы ў каровы, вочы пачалі глядзець на дзяцей, дзьмухаць на малюнкі сівой парай з ружовых вуснаў.

Падкова бачыў, што веды ў дзяцей выдатныя: добрае веданне правіл арыфметыкі, хуткая кемлівасць у развязванні задач. Ён завёў дзяцей у юрту і раздаў ім са свайго запасу пяцьдзесят сшыткаў і каляровыя алоўкі.

Пісьмо на паперы давалася ім цяжэй, і за гэта трэба было дзякаваць галавацяпам з райана.

Затое, калі яны гэтымі алоўкамі пачалі маляваць, Падкова зноў здзівіўся, як здзіўляўся кожны раз, калі бачыў малюнкі дзяцей Поўначы. Гэта было багацейшае адчуванне перспектывы, разумныя, проста з жыцця выхапленыя, назіранні над жывёламі і людзьмі.

І яшчэ тонкі каларызм, якому ў гэтай краіне бледных снягоў і размытых адценняў магло навучыць хіба толькі паўночнае ззянне з яго пералівамі чысцейшых фарбаў.

Падкова непрыкметна сціснуў кулакі. Злачынствам было прымусіць так пакутаваць гэтую дзяўчынку. Значынствам быў кожны дзень, у якім маленькія вузкавокія вучні не мелі пер’яў і паперы. І таму ён раптоўна сказаў Антаніне Сяргееўне, што яму трэба ехаць, ехаць хутчэй.

Ён вырашыў з самымі кароткімі адпачынкамі гнаць сабак у раён і ўчыніць там буру і скандал. Ён ведаў, што ў пасёлку, які ляжаў недзе за тысячу вёрст, ёсць два самалёты грамадзянскай авіяцыі.

Настаўніца не здзівілася. Яна адпусціла дзяцей, ускінула на плячо стары вінчэстэр і, пакінуўшы юрту, начала прывязваць да ног шырокія лыжы.

Потым падышла да яго і, ні аб чым не пытаючыся, сказала:

— Я праводжу вас трошкі… каб лягчэйшым быў шлях.

Сабакі бадзёра ўзялі з месца. Ад’ехаўшы трошкі, Падкова азірнуўся. Насельніцтва стойбішча махала наўздагон яму рукамі, і сярод вялікіх фігур можна было заўважыць маленькія дзіцячыя фігуры.

Жанчына бегла на лыжах хутка і спрытна. Мехавы німб вакол яе галавы хутка ўкрыўся густым белым шэранем. Пасівелі вейкі, сівы касмылёк валасоў звесіўся на лоб.

Абое маўчалі. Вочы настаўніцы пільна разглядалі сляды на снегавым кіліме.

І раптам яна сказала — яны ад’ехалі ўжо кіламетры тры, і стойбішча знікла ў дымнай імгле:

— Пастаўце нарты на прыкол. Здаецца, я пакажу вам цікавае.

Андрэй паслухаўся. Яны пакінулі нарты ў левым баку і паглыбіліся ў тундру. Сярод блытаніны маленькіх слядоў быў бачны адзін вялікі, памерам са сподак для варэння, след. І жанчына сказала:

— Воўк. Той самы, што год таму трапіў у маю пастку. Кульгавы. Пакінуў два кіпцюры.

— Можа, ён далека? — спытаў Андрэй.

— Блізка. Вельмі блізка. Бачыце, след нават не закуржавеў. А лёгкая дуйка ёсць.

І адкінула з галавы капюшон, каб лепей чуць. — Ён паклаў у нас тры дні таму дзве важанкі.

Яны прайшлі яшчэ з кіламетр, калі яна пабачыла каля невялічкай гурбы разрыты снег і рэзка сказала:

— А зараз хутчэй. Ён тут ляжаў.

І яны паімчалі так, што вецер свісцеў у вушах. Узбегшы на ўзгорак, яны пабачылі дзіўнага, рудага на белым фоне звера, які чуйдух уцякаў у белы абшар.

— Нагонім, — сказала яна.

Ваўку, сытаму да таго, што пуза ягонае цягнулася па заносах, цяжка было бегчы ў свежым глыбокім снезе. ЁН бег хвілін дваццаць, а потым, адчуваючы, што дзве смерці немінуча наздаганяюць яго, сеў і прыгатаваўся абараняцца.

ЁН няспрытна прымінаў задам снег, ялозячы па яму і раскачваючыся ўсім целам: рыхтаваў скачок.

Ляск сабачкі, гучны стрэл вінчэстэра і гырканне рудага ценю, што адарваўся ад зямлі, зліліся ў адно. У наступную хвіліну прагучаў яшчэ адзін стрэл. Стрэліў Падкова. Але жанчына, якая паспела адскочыць, у той самы момант стрэліла яшчэ раз.

Павольна соўгаючы нагамі, як сабака, што «бяжыць» у сне, воўк ляжаў на баку, і сутаргі прабягалі па ягоным целе, натапырваючы бурую поўсць.

— Дзве дзіркі, — прытворна роўным голасам сказала жанчына, — адна мая, ад вінчэстэра, у галаве. Другая — ваш «заўэр», якраз на сядле. Вы адбілі яму заднія ногі.

Калі яны дацягнулі ваўка да месца, дзе стаялі на прыколе нарты, снег пачаў рабіцца шэрым. Падкова дапамог ёй ускінуць на загорбак цяжкую тушу, і яна, трымаючы звера за ногі, глянула на Андрэя прамяністым і строгім позіркам.

Шыя яе, трошкі згорбленая пад цяжарам, уся танула ў ваўчынай поўсці.

— Бывайце, Андрэй Пятровіч, — проста сказала яна, — я данясу сама.

Андрэй падышоў да яе і раптам узяў за плечы і, прыцягнуўшы, пацалаваў яе ў лоб.

— Бывайце, дарагая. Дзякуй вам.

ЁН вырашыў даслаць з раёна самалёт з дапаможнікамі, каб было іх не менш як на два гады, а ад сябе вялікі набор цукерак, цукру і звычайнай кухоннай солі. Даслаць адразу — хай лётчык шукае станоўе.

Ад’ехаўшы з кіламетр, ён азірнуўся. У сініх ценях ранняга прысмерку, далёка-далёка, стаяла маленькая постаць і ўсё яшчэ глядзела на яго.

Спусцілася ноч.

Дружна беглі сабакі, беглі проста пад арку, якую пабудавала у небе паўночнае ззянне і, пабудаваўшы, начало расстрэльваць дзіўнымі, казачных колераў, стрэламі. Яны пераліваліся, гулялі, бегалі і скакалі, як залатыя алені паўночных легенд.

I Андрэй ведаў, што зараз, пасля гэтай сустрэчы, ніхто не прымусіць яго зламацца і здаць.

Зноў пачалі лізаць раўніну белыя языкі, але ён гнаў сабак. Хутчэй! Хутчэй!

У белым полымі, што імкнулася да нябёс, у пякуча-халодным яго агні перад заінелымі вейкамі Андрэя паўставалі людзі, тысячы людзей гэтай зямлі. Яны прабіваліся праз снягі, танулі ў палонках, хварэлі цынгой і паміралі з голаду ў цяснінах гор. Але яны з іх халодным гарэннем былі сэрцам гэтай зямлі.

Белае полымя ўзвівала ў цемру ночы свае языкі.

  1. Машынапіс захоўваецца ў ЦДАМЛіМ РБ, ф. 37, воп. 1, адз. зах. 110, с. 120 — 140, з паметай: 25 чэрвеня 59 г., Орша.
  2. Пры жыцці пісьменніка не друкавалася.
  3. Упершыню — Шляхам гадоў. — Мн., 1993.
  4. Набор зроблены па выданні: Уладзімір Караткевіч. Творы: Проза. Драматургія. Публіцыстыка. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1996. — С. 351 — 367.